Mustafa Kemal Atatürk Cumhuriyet’i İlan Etti

Milli Mücadele’nin Sonrası ve Cumhuriyetin İlanı

Türk milletinin bağımsızlık mücadelesi, yeni bir devletin kurulmasıyla taçlanarak Cumhuriyet’e giden yolda, 28 Ekim 1923 gecesi tarihi bir önem taşıdı. Ankara Çankaya Köşkü’nde düzenlenen bir akşam yemeğinde alınan bu karar, ertesi gün Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde (TBMM) onaylanarak yeni Türk devletinin yönetim biçimini belirlemiş oldu. Cumhuriyet’e uzanan yol, Mustafa Kemal Atatürk’ün 19 Mayıs 1919’da Samsun’a çıkmasıyla başlayan Milli Mücadele sürecinde şekillendi.

YENİ DEVLETİN DOĞUŞU

Atatürk, Erzurum Kongresi sırasında Mazhar Müfit Kansu’ya, zafer sonrası kurulacak yönetim biçiminin Cumhuriyet olacağını belirtti. Ancak bu fikrini, zamanın koşulları nedeniyle bir süre açıklamadı. 23 Nisan 1920’de TBMM’nin açılmasıyla millet egemenliğine dayanan yeni yönetimin temelleri atıldı. 24 Temmuz 1923’te imzalanan Lozan Barış Antlaşması, Türkiye’nin bağımsızlığının uluslararası alanda tanınmasını sağladı. 13 Ekim’de Ankara’nın başkent olarak ilan edilmesi, yeni devletin siyasi yapılanmasında önemli bir adım oldu. Ancak, savaş meydanlarında kazanılan zaferlerin ardından yönetim şeklini belirlemek ve devlet başkanlığı konusunu tanımlamak gerekmekteydi. 27 Ekim 1923’te İcra Vekilleri Heyeti’nin istifası ve yeni hükümetin kurulmadığı durum, yeni bir yönetim düzenlemesini gerektirdi.

ÇANKAYA’DA TARİHE GEÇEN AKŞAM

Takvimler 28 Ekim 1923’ü gösterdiğinde, Ankara, Türk siyasi tarihinin en önemli kararlarından birine tanıklık etmeye hazırlanıyordu. Mustafa Kemal Paşa, o akşam yakın çalışma arkadaşlarını Çankaya Köşkü’nde yemeğe davet etti. Latife Hanım’ın hazırlattığı yemekte, İsmet Paşa, Kazım Paşa, Fethi Bey, Kemalettin Sami Paşa, Halit Paşa, Fuat Bey ve Ruşen Eşref Bey yer aldı. Mustafa Kemal Paşa, uzun süredir düşündüğü Cumhuriyet’in ilanı kararını o akşam arkadaşlarıyla paylaştı.

‘YARIN CUMHURİYET İLAN EDECEĞİZ’ DEDİM

Atatürk, yıllar sonra o tarihi akşamı şöyle anlattı: “Gece olmuştu… Çankaya’ya gitmek üzere Meclis binasından ayrıldığımda, koridorlarda Kemalettin Sami ve Halit Paşa’lara rastladım. Daha önce Ankara’ya geldiklerini o günkü gazetede okumuştum. Onlarla tanışmamıştım. Akşam yemeğine gelmelerini, Milli Savunma Bakanı Kazım Paşa’ya bildirdim.

• İsmet Paşa, Kazım Paşa ve Fethi Bey’e de Çankaya’ya benimle gelmelerini söyledim.
• Çankaya’ya geldiğimde, Rize Milletvekili Fuat ve Afyonkarahisar Milletvekili Ruşen Eşref Bey’lerle karşılaştım; onları da yemeğe davet ettim.
• Yemek sırasında ‘Yarın Cumhuriyet ilan edeceğiz’ dedim; oradaki arkadaşlar hemen bu düşünceme katıldılar.

Yemekten sonra, Mustafa Kemal Paşa ve İsmet Paşa, 1921 Anayasası’nın bazı maddelerini değiştiren kanun teklifini hazırladı. Böylece Çankaya Köşkü’nde alınan karar, ertesi gün Meclis’in önüne gelecek anayasal düzenlemenin temeli oldu.

CUMHURİYET SAAT 20.30’DA İLAN EDİLDİ

29 Ekim 1923 Pazartesi günü TBMM, Türk milletinin geleceğini değiştirecek önemli görüşmelere tanıklık etti. Meclis saat 18.00’de toplandı. Anayasa Komisyonu tarafından hazırlanan Cumhuriyet’in ilanını öngören teklif görüşüldü. Yunus Nadi Bey, Cumhuriyet’in önemine dair değerlendirmelerde bulundu. Diğer milletvekilleri de yeni yönetim biçimi hakkında fikir bebe kalıplarını paylaştı. Görüşmeler sonucunda, 1921 Anayasası’nda değişiklik yapılarak ‘Türkiye Devleti’nin şekli hükümeti Cumhuriyet’tir.’ ifadesi kabul edildi. Saat 20.30’da, 158 milletvekilinin oyuyla Cumhuriyet ilan edildi. Meclis’te alınan tarihi karar, ‘Yaşasın Cumhuriyet’ sesleri ve alkışlarla karşılandı. Böylece 23 Nisan 1920’de açılan TBMM kontenjanı ile milli egemenlik anlayışı, yönetim biçiminde belirginleşti.

“TÜRKİYE CUMHURİYETİ MESUT, MUVAFFAK VE MUZAFFER OLACAKTIR”

Cumhuriyet’in ilanının ardından aynı gün Cumhurbaşkanlığı seçimine geçildi. 158 milletvekilinin tamamının oyunu alan Gazi Mustafa Kemal Paşa, Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk cumhurbaşkanı olarak seçildi. Cumhurbaşkanı olarak Meclis kürsüsüne çıkan Atatürk, Türk milletinin bağımsızlık mücadelesindeki kararlılığına vurgu yaparak yeni devletin geleceğine dair umudunu dile getirdi. Atatürk, konuşmasını “Türkiye Cumhuriyeti mesut, muvaffak ve muzaffer olacaktır.” sözleriyle tamamladı. Cumhuriyet’in ilanıyla birlikte devlet başkanlığı sorunu çözüme kavuşturuldu ve hükümetin kuruluş şekli yeniden düzenlendi. İlk hükümeti kurmakla İsmet Paşa görevlendirildi, Fethi Bey ise TBMM Başkanlığına seçildi. Cumhuriyet’in ilanı, 29 Ekim akşamı ve ertesi gün coşkuyla kutlandı. 26 Ekim 1924’te yayımlanan kararname ile Cumhuriyet’in ilanı, 101 pare top atışı ile kutlanmasına karar verildi. 19 Nisan 1925’te kabul edilen kanun teklifiyle, yeni Türk devletinin Atatürk önderliğinde çağdaşlaşma ve demokrasiye yönelmesiyle birlikte 29 Ekim, 1925 yılından itibaren ‘milli bayram’ olarak kutlanmaya başladı. Çankaya Köşkü’nde 28 Ekim 1923 akşamı söylenen ‘Yarın Cumhuriyet ilan edeceğiz’ ifadesi, 103 yıl sonra da Cumhuriyet’in kuruluşunun simgelerinden biri olarak yaşamaya devam ediyor.