Plastik Atıkla Mücadelede Türkiye’nin Yol Haritası

Küresel plastik üretimi son 70 yılda olağanüstü bir artış gösterdi; üretim 460 milyon tonu aşarken atık miktarı da 353 milyon tona ulaştı. Bu tabloda, plastik atıkların sadece yüzde 9’unun geri dönüştürülmesi ve önemli bir kısmının kontrol dışı şekilde doğaya karışması, çevresel ve toplumsal riskleri derinleştiriyor.

Türkiye’nin Sıfır Atık uygulamaları son 8 yılda geri kazanım oranını yüzde 13’ten yüzde 37,53’e çıkardı; böylece yaklaşık 90 milyon ton atık ekonomiye kazandırıldı ve 365 milyar liralık katkı sağlandı. Ancak Bakan Mehmet Nuri Ersoy, küresel düzeyde ortak politika ve teknolojik iş birliği olmadan sorunun çözülemeyeceğini vurguluyor.

Plastik Üretiminin ve Atık Yönetiminin Kritik Boyutu

Plastik, bugün pek çok endüstrinin vazgeçilmezi hâline geldi. Ersoy’un ifadesiyle, bu yaygın kullanım büyük bir sorumluluk getiriyor; birçok ülke yerel başarılar kaydetse de, küresel standartlar ve altyapı eksiklikleri sorunun devam etmesine neden oluyor. Özellikle altyapısı zayıf ülkelerde atık yönetimi sistemlerinin güçlendirilmesi ve teknoloji paylaşımı elzem.

Veriler: Üretilen plastiklerin dörtte üçünden fazlası atığa dönüşüyor. Bu atıkların dağılımı ise şöyle: %9 geri dönüşüm, %19 yakma, %50 depolama, %22 kontrolsüz yönetim. Yaklaşık 78 milyon ton plastik kontrol dışında kalarak toprak, nehir ve denizleri kirletiyor.

Çözüm Yaklaşımları ve Politik Öncelikler

Ersoy, zaman kaybetmenin lüksümüz olmadığını belirterek, gereksiz kullanımın azaltılmasından ikincil ham madde kullanımına kadar bütün çözüm başlıklarının eş zamanlı olarak devreye alınması gerektiğini söylüyor. Plastiğin doğasına bağlı geri dönüşüm sınırları, yakmanın sera gazlarını artırması ve depolamanın sorunu ertelemesi göz önünde bulundurulduğunda, alternatif malzemeler ve döngüsel tasarım öncelik kazanmalı.

Ulusal Strateji: 2025–2028 Ulusal Döngüsel Ekonomi Stratejisi ve Eylem Planı’nda plastik, yedi öncelikli sektörden biri olarak belirlendi. Plan; atık önleme, döngüsel ürünler, ikincil ham madde, izleme, teşvik ve sektörel dönüşüm için altı stratejik hedef ve 53 eylem içeriyor. Amaç, birincil hammadde bağımlılığını azaltmak ve ürün/ambalajlarda döngüsel tasarım ilkelerini yaygınlaştırmak.

Toplum, Kurumlar ve Bireysel Sorumluluk

Lineer “al-kullan-at” modeli tüketimi ve kirliliği artırıyor; bu nedenle bireysel alışkanlıkların değiştirilmesi kilit önemde. Ersoy’a göre, ilk aşamada konfordan fedakârlık gibi görünen değişiklikler, orta ve uzun vadede sağlık ve refah açısından sürdürülebilir kazanımlar sağlayacak.

Koordinasyon ve İzlenebilirlik: Etkili atık yönetimi için merkezî yönetim, yerel yönetimler, üniversiteler, özel sektör ve sivil toplum arasında güçlü koordinasyon şart. Tarımsal plastiklerin yönetimi ve deniz-kiyı kirliliğinin önlenmesi gibi alanlar insan sağlığını doğrudan ilgilendiriyor; veri, denetim ve izlenebilirlik altyapısı bu çabaların temelini oluşturacak.

Hedefler ve Gelecek Adımlar

Türkiye, 2035’te geri kazanım oranını %60’a, 2053’te ise %70’e çıkarmayı hedefliyor. Bakanlıklar ve ilgili kuruluşlar; yeşil mimari, altyapı yatırımları, çevre düzenleme ve kamu-özel iş birlikleri ile bu hedeflere katkı sunmaya devam edecek. Ersoy, Sıfır Atık yaklaşımının hem ulusal hem uluslararası alanda etkili sonuçlar doğurduğunu ve gerçekçi, kararlı adımların sürdürülmesi gerektiğini belirtiyor.

Sonuç: Plastik atıklarla mücadele çok boyutlu bir yaklaşım gerektirir; politika, teknoloji, toplumsal davranış değişikliği ve uluslararası iş birliği aynı anda işletilirse hem çevresel hem de ekonomik alanda kalıcı kazanımlar elde edilebilir.