Emeklilik Aylıklarında Derinleşen Adaletsizlik Tartışması
2023 yılında kamu görevlilerine yönelik yapılan seyyanen ilave ödeme düzenlemesi, memur maaşlarında önemli bir artış sağlarken; aynı statüden emekli olan kamu görevlilerinin bu artıştan yararlandırılmaması, sosyal güvenlik sistemi ve anayasal ilkeler açısından ciddi bir tartışmayı beraberinde getirdi. Uzmanlara göre söz konusu uygulama, memur emeklilerinin gelir kaybını derinleştirirken aktif çalışanlarla emekliler arasındaki maaş makasını tarihsel olarak en yüksek seviyelerden birine taşıdı.
Seyyanen Artış Aktif Memura Var, Emekliye Yok
2023 yılında kamu çalışanlarına verilen seyyanen ilave ödeme, başlangıçta enflasyon karşısında alım gücünü koruma amacı taşıyan bir düzenleme olarak duyuruldu. Ancak ödeme geçici bir destek olmaktan çıkarak maaş sistemine entegre edildi ve kalıcı bir gelir unsuruna dönüştü.
7
Buna karşın, aynı unvan ve statüde görev yaparak emekli olmuş kamu görevlileri bu düzenlemenin dışında bırakıldı. Böylece aktif memur maaşları yükselirken, emekli aylıkları aynı oranda artmadı ve aradaki fark belirgin şekilde açıldı.
Ekonomik göstergeler dikkate alındığında, birçok memur emeklisinin aylık gelirinin açlık sınırına yakın ya da bazı durumlarda bu sınırın altında kaldığı belirtiliyor. Bu durum, emeklilik sisteminin temel amacının sorgulanmasına yol açıyor.
Emeklilik Aylığı Hesabında Yapısal Sorun
Sorunun yalnızca seyyanen artışla sınırlı olmadığına dikkat çekiliyor. Görev süresi boyunca maaşın önemli bir bölümünü oluşturan çeşitli gelir kalemlerinin emeklilik hesabına dahil edilmemesi, gelir kaybının temel nedenlerinden biri olarak gösteriliyor.
Emeklilik hesabına yansıtılmayan başlıca ödemeler şunlar:
-
Ek ödemeler
-
Özel hizmet tazminatları
-
Görev tazminatları
-
Döner sermaye ödemeleri
-
Çeşitli yan hak ve performans ödemeleri
Bu kalemler aktif görevdeyken maaşın önemli bir kısmını oluşturmasına rağmen, emekli aylığı bağlanırken hesaba katılmıyor. Sonuç olarak, çalışan ile emekli aylığı arasında ölçüsüz bir gelir uçurumu ortaya çıkıyor.
Uzmanlar, bu yapının sosyal güvenlik sisteminin “gelir sürekliliği” ilkesine aykırı olduğunu belirtiyor. Sosyal güvenlik sisteminin temel amacı, bireyin çalışma hayatı boyunca elde ettiği gelir seviyesini emeklilik döneminde makul ölçüde koruyabilmektir. Ancak mevcut uygulamada bu denge ciddi biçimde bozulmuş durumda.
Anayasal Boyut: Sosyal Güvenlik Hakkı
Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın 60. maddesi, “Herkes, sosyal güvenlik hakkına sahiptir.” hükmünü içeriyor. Sosyal güvenlik hakkı bir sosyal yardım mekanizması değil; kazanılmış hakların korunmasını güvence altına alan anayasal bir teminattır.
Aynı statüde uzun yıllar kamu hizmeti sunmuş bireylerin emeklilik döneminde ciddi gelir kaybına uğraması, bu anayasal güvencenin özüne aykırı bir tablo oluşturuyor. Emeklilik sonrası yoksullaşma riski, sosyal güvenlik sisteminin sürdürülebilirliği kadar adalet boyutunu da gündeme taşıyor.
Eşitlik İlkesi Tartışması
Anayasa’nın 10. maddesi ise devlet organlarının ve idarenin tüm işlemlerinde eşitlik ilkesine uygun hareket etmek zorunda olduğunu hükme bağlıyor.
Aynı unvan ve statüde görev yapmış kamu görevlilerinden yalnızca aktif çalışanlara sürekli nitelik taşıyan bir mali iyileştirme yapılırken, emeklilerin kapsam dışı bırakılması; nesnel ve makul bir nedene dayanmayan farklı muamele olarak değerlendiriliyor.
Hukukçulara göre, bu durum eşitlik ilkesinin yalnızca şekli değil maddi boyutunu da ilgilendiriyor. Çünkü eşitlik, benzer durumda olanlara benzer muamelenin yapılmasını gerektiriyor.
Hukuk Devleti ve Kazanılmış Haklar
Hukuk devleti ilkesinin gereği olarak idari işlemlerin:
-
Öngörülebilir,
-
Ölçülü,
-
Hakkaniyete uygun olması gerekiyor.
Çalışma süresi boyunca maaşın büyük kısmını oluşturan ödemelerin emeklilik sisteminde dikkate alınmaması, “kazanılmış hakların korunması” ilkesini de tartışmaya açıyor.
Uzmanlara göre bu durum:
-
Sosyal güvenlik sisteminin gelir devamlılığı ilkesini zedeliyor,
-
Çalışan ile emekli arasındaki makul dengeyi bozuyor,
-
İnsan onuruna yaraşır yaşam standardı ilkesini zayıflatıyor.
Sosyal Devlet İlkesi Çerçevesinde Değerlendirme
Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, devleti “sosyal hukuk devleti” olarak tanımlıyor. Sosyal devlet, vatandaşların özellikle yaşlılık döneminde ekonomik güvence içinde yaşamalarını sağlamakla yükümlü.
Emeklilik sonrası gelir seviyesinin dramatik biçimde düşmesi, sosyal devlet ilkesinin ruhuna aykırı bir sonuç doğuruyor. Özellikle yüksek enflasyon ortamında sabit gelirli emeklilerin alım gücünün hızla erimesi, sosyal politika alanında kalıcı reform ihtiyacını daha görünür hale getiriyor.
Talepler ve Olası Düzenlemeler
Memur emeklileri ve ilgili sivil toplum kuruluşları, çözüm için şu düzenlemelerin hayata geçirilmesini talep ediyor:
-
2023 yılında verilen seyyanen ilave ödemenin memur emeklilerine de yansıtılması,
-
Görev süresi boyunca ödenen tazminat ve ek ödemelerin emeklilik aylığı hesabına dahil edilmesi,
-
Aktif görev aylığı ile emekli aylığı arasındaki orantısız farkın giderilmesi,
-
Emeklilerin açlık sınırının altında yaşamaya mahkûm edilmesini önleyecek kalıcı yasal düzenlemelerin yapılması.
Ekonomi ve sosyal politika uzmanları, sistemde yapılacak kapsamlı bir reformun yalnızca mevcut emekliler için değil, gelecekte emekli olacak kamu görevlileri için de güven artırıcı bir adım olacağını vurguluyor.
Toplumsal Etkisi Büyüyor
Memur emeklilerine yönelik maaş politikası, yalnızca mali bir konu olmaktan çıkmış durumda. Konu, sosyal adalet, anayasal haklar ve kamu yönetiminde eşitlik ilkesi bağlamında geniş bir tartışma alanı oluşturuyor.
Önümüzdeki dönemde yargı süreçleri, sendikal girişimler ve olası yasal düzenlemelerle birlikte meselenin siyasi ve hukuki boyutunun daha da derinleşmesi bekleniyor.
Emeklilik sisteminin sürdürülebilirliği kadar adalet ve insan onuruna yaraşır yaşam standardı da kamuoyunun gündemindeki yerini korumaya devam edecek gibi görünüyor.
